Moral hazard คืออะไร
Moral hazard หรือ ภัยทางศีลธรรม (บางแหล่งใช้คำว่า ความเสี่ยงทางศีลธรรม) คือการที่คนหรือองค์กรกล้ารับความเสี่ยงมากขึ้น เพราะเมื่อเกิดความเสียหาย คนอื่นเป็นผู้รับภาระแทน
คำนี้ไม่ได้หมายถึงการทำผิดศีลธรรม แต่หมายถึงแรงจูงใจที่เปลี่ยนไป เมื่อผลขาดทุนไม่ได้ตกอยู่กับผู้ตัดสินใจเต็มจำนวน
พร้อมลองกับบัญชีจริงหรือบัญชีทดลองแล้วหรือยัง?
ลิงก์พาร์ทเนอร์ · การเทรดมีความเสี่ยงสูงที่จะขาดทุน
นิยามเชิงวิชาการ
ในทางเศรษฐศาสตร์ moral hazard เกิดหลังจากทำสัญญาไปแล้ว เมื่อฝ่ายหนึ่ง (agent) เปลี่ยนพฤติกรรม และอีกฝ่าย (principal) มองเห็นหรือควบคุมพฤติกรรมนั้นได้ไม่ครบ ปัญหานี้มาจาก ข้อมูลไม่สมมาตร (asymmetric information) คือแต่ละฝ่ายรู้ข้อมูลไม่เท่ากัน
แนวคิดนี้แบ่งได้เป็นสองแบบ
- Ex ante moral hazard: ระวังน้อยลงก่อนเกิดเหตุ เพราะรู้ว่ามีคนคุ้มครอง
- Ex post moral hazard: เรียกร้องความคุ้มครองมากขึ้นหลังเกิดเหตุ เช่น ใช้บริการที่ประกันจ่ายให้เกินจำเป็น
ตัวอย่างสมมติ
ธนาคาร ก มีขนาดใหญ่ และตลาดเชื่อว่ารัฐจะเข้าช่วยหากธนาคารล้ม
- ผู้บริหารปล่อยสินเชื่อเสี่ยงสูงที่ให้ดอกเบี้ยสูง ถ้าสินเชื่อดี ธนาคารและผู้บริหารได้กำไรและโบนัส
- ถ้าสินเชื่อเสีย ภาระส่วนใหญ่ตกอยู่กับผู้เสียภาษีที่จ่ายเงินช่วยเหลือ
- ผู้ฝากเงินเชื่อว่ามีการคุ้มครอง จึงไม่ตรวจสอบความเสี่ยงของธนาคาร
ผลคือฝ่ายได้ประโยชน์จากกำไรกับฝ่ายรับภาระจากขาดทุนเป็นคนละกลุ่มกัน ความเสี่ยงในระบบจึงสูงกว่าตอนที่ผู้ตัดสินใจต้องรับผลเองทั้งหมด
จุดที่พบคำนี้ในข่าวและรายงาน
- การช่วยเหลือสถาบันการเงิน (bailout) และแนวคิด "too big to fail" ข่าวมักถกเถียงว่าการช่วยเหลือทำให้สถาบันการเงินกล้าเสี่ยงมากขึ้นหรือไม่
- ธนาคารกลางในฐานะผู้ให้กู้แหล่งสุดท้าย นักวิเคราะห์ใช้คำว่า "central bank put" เมื่อตลาดคาดว่าธนาคารกลางจะเข้าพยุงทุกครั้งที่ราคาร่วงแรง
- การคุ้มครองเงินฝากและกลไก Bail-in กลไก bail-in ออกแบบมาเพื่อลด moral hazard โดยให้ผู้ถือหุ้นและเจ้าหนี้รับผลขาดทุนก่อน
- รายงานของหน่วยงานกำกับ มักกล่าวถึงโครงสร้างค่าตอบแทนที่ให้รางวัลกับกำไรระยะสั้น
- การเทรดและโบรกเกอร์ ประเด็นอย่าง A-book และ B-book หรือการคุ้มครองยอดติดลบ ถูกถกเถียงในมุมแรงจูงใจของแต่ละฝ่ายเช่นกัน
กรณีขอบเขตที่มักสับสน
- Adverse selection เกิดก่อนทำสัญญา คือฝ่ายที่เสี่ยงสูงเลือกเข้ามาทำสัญญามากกว่า ส่วน moral hazard เกิดหลังทำสัญญา
- Principal–agent problem เป็นกรอบที่กว้างกว่า moral hazard เป็นกรณีหนึ่งในกรอบนี้
- การคุ้มครองไม่ได้ทำให้เกิด moral hazard เสมอ ถ้ามีกลไกให้ผู้ตัดสินใจรับผลบางส่วน เช่น ส่วนรับผิดชอบแรก (deductible) หลักประกัน หรือการเรียกคืนโบนัส แรงจูงใจที่จะเสี่ยงเกินจะลดลง
สำหรับเทรดเดอร์ ต้องเข้าใจให้ชัดว่ากลไกคุ้มครองใดๆ ไม่ได้ลดความเสี่ยงของตัวสินทรัพย์ การเทรด CFD และฟอเร็กซ์ที่ใช้เลเวอเรจทำให้ขาดทุนได้อย่างรวดเร็ว อ่านเพิ่มเติมได้ที่ การบริหารความเสี่ยง
คำที่เกี่ยวข้อง
- ผู้ฝากแห่ถอนเงิน
- การผิดนัดชำระหนี้
- วิกฤตการเงินลุกลาม
- วิกฤตสินเชื่อตึงตัว
- คู่สัญญา
- Exposure ความเสี่ยง
- Fat Tails และ Tail Risk
- ศัพท์เทรดและการเงินทั้งหมด
คำถามที่พบบ่อย
Moral hazard ภาษาไทยเรียกว่าอะไร
ใช้ได้ทั้ง "ภัยทางศีลธรรม" และ "ความเสี่ยงทางศีลธรรม" ในบริบทการเงิน นักวิเคราะห์มักใช้คำภาษาอังกฤษทับศัพท์
Moral hazard ต่างจาก adverse selection อย่างไร
Adverse selection เกิดก่อนทำสัญญา เพราะข้อมูลเรื่องความเสี่ยงของแต่ละฝ่ายไม่เท่ากัน ส่วน moral hazard เกิดหลังทำสัญญา เมื่อฝ่ายหนึ่งเปลี่ยนพฤติกรรมเพราะมีคนรับภาระแทน
ทำไม moral hazard จึงสำคัญในการเงิน
เพราะทำให้ความเสี่ยงสะสมในระบบมากกว่าที่ควร และผลขาดทุนอาจกระจายไปถึงผู้ที่ไม่ได้เป็นคนตัดสินใจ เช่น ผู้เสียภาษีหรือผู้ฝากเงิน
ลด moral hazard ได้อย่างไร
ทำได้ด้วยการให้ผู้ตัดสินใจรับผลขาดทุนบางส่วน เช่น ใช้ bail-in ให้วางหลักประกัน กำหนดเงินทุนขั้นต่ำ และออกแบบค่าตอบแทนที่ผูกกับผลงานระยะยาว
